SYNAGOGI
PRZEMYSKIE

__________________________________________
Opracowanie:Łukasz Biedka i Jacek Szwic



SYNAGOGI - HISTORIA


MENORA u Żydów siedmioramienny świecznik liturgiczny,
jeden z symboli Świątyni Jerozolimskiej i judaizmu.

       Spośród wielu żydowskich obiektów kultowych najważniejszą instytucją judaizmu są synagogi. Nazwa synagoga wywodzi się z języka greckiego i oznacza miejsce spotkań i zgromadzeń. W hebrajskim synagoga to Bejt Ha-kneset (dom zgromadzeń), obiekt modlitewny, przeznaczony wyłącznie do odprawiania judaistycznych obrzędów religijnych, lub Bejt Ha-midrasz (dom nauki, szkoła), miejsce studiowania Tory i Talmudu.
       Różne określenia na żydowski obiekt sakralny ma swoje przyczyny w jego wielofunkcyjności. Był on miejscem modlitw i nabożeństw, a także studiowano tam Torę i Talmud; w synagodze miał swoją siedzibę kahał i tutaj odbywały się jego zebrania. Oprócz tego mieściły się tam różne urzędy gminy żydowskiej: kancelaria, archiwum, pomieszczenia sądu rabinackiego, skarbiec, a nawet przytułek dla wędrowców. Nie jest więc synagoga budynkiem sakralnym (świątynią) w pojęciu chrześcijańskim, nie składano tu ofiar, nie czczono obrazów ani figur i nie uświęcano tego miejsca. Jedyną i prawdziwą świątynia, w której służbę ofiarną srawowali kapłani, była Świątynia Jerozolimska, zburzona przez Rzymian w 70 roku n.e.. Od tego czasu ofiarę całkowicie zastąpiła modlitwa, a rozproszeni po całym świecie Żydzi skupili się w synagogach, które spełniały rolę centrum integrującego społeczność.
       Synagogi na ziemiach polskich charakteryzowały się różnorodnością pod względem rozmiarów, rozwiąza architektonicznych, a także wystroju wnętrz, a wszystko podporządkowane było funkcji obiektu. Budynek musiał posiadać obszerną salę modlitewną dla mężczyzn, pośrodku której na niewilkim podwyższeniu znajdowała się bogato zdobiona kazalnica czyli bima. Ściany sali głównej były ozdabiane cytatami z Tory i wielobarwnymi freskami z motywami roślinnymi, zwierzęcymi lub biblijnymi. Na ścianie wschodniej umieszczona była Aron Ha-ko-desz, czyli święta szafa, w której przechowywano zwoje Tory, tam też stały siedmioramienne świeczniki (menory). Część główną otaczały przybudówki, w których był babiniec (część z osobnym wejściem przeznaczonym dla kobiet), pomieszczenie kancelarii rabinackiej oraz zarządu gminy. Przedsionek (polisz) służył jako miejsce posiedzeń sądów i spotkań administracji kahalnej.
       Przepis talmudyczny nakazywał zakładanie synagog w miejscowościach, w których zamieszkiwało co najmniej dziesięciu dorosłych Żydów (powyżej 13 roku życia).
       W Przemyślu do wybuchu wojny działały cztery synagogi, z których jedna (Stara) administrowana była przez Gminę, a trzy pozostałe przez stowarzyszenia.


 kliknij, zdjęcia

NOWA SYNAGOGA


     Najmłodszą z przemyskich synagog była Nowa Synagoga zlokalizowana przy ulicy Słowackiego. Jej budowę rozpoczęto przed pierwszą wojną światową z inicjatywy Stowarzyszenia Nowej Synagogi, które było jej właścicielem. Prace wykończeniowe prowadzono jeszcze po zakończeniu wojny. Synagoga ta znana jest również jako Synagoga Scheinbacha (od nazwiska jednego z fundatorów). Zaprojektowany przez architekta Marcelego Pileckiego budynek stanowił zwartą, nowoczesną konstrukcję o funkcjonalnym wnętrzu i bogato zdobionej elewacji zewnętrznej.
     Podczas drugiej wojny światowej hitlerowcy urządzili w synagodze stajnie dla koni oraz magazyny, co przyczyniło się do tego, że budynek ocalał.      Po wojnie przez krótki okres mieścił się tam magazyn tekstyliów, a w 1967 roku po remoncie, w czasie którego usunięto zdobienia elewacji, w synagodze ulokowano funkcjonującą do dziś bibliotekę.


kliknij

SYNAGOGA TEMPEL


       Pod koniec XIX wieku grupa postępowych Żydów, którzy pragnęli, bez odchyleń ku reformowanemu judaizmowi i bez pogwałcenia powszechnie akceptowanej tradycji, stworzyć nowoczesny dom modlitwy, wzorowany na synagogach austriackich i zachodnioeuropejskich, postanowiła wybudować synagogę.
Zamiar ten został zrealizowany w 1890 roku. Niedaleko Starej Synagogi, przy ulicy Jagiellońskiej stanęła Synagoga Tempel. Był to prostokątny budynek, licowany czerwoną cegłą, z szerokimi schodami prowadzącymi do drzwi wejściowych. Ścianę frontową, zwróconą do Sanu wieńczyły dwie tablice Mojżeszowe.
       Templem administrował żarząd, na czele którego stał wieloletni przewodniczący Leon Schwarzthal i nauczyciel religii Jakub Baumgarten, sekretarz. Spośród innych członków zarządu należy wymienić sędziego Schwarza, adwokata Schwarza, kupca Kalmana Gottlieba oraz Jakuba Reisnera (głównego fundatora), który w wielu sprawach miał decydujący głos.
       W czasie drugiej wojny światowej Synagoga Tempel podzieliła los wielu żydowskich świątyń i została zburzona przez hitlerowców, a następnie rozebrana.


kliknij

STARA   SYNAGOGA


       W latach 1592 - 1594 w miejscu spalonej drewnianej bóżnicy zbudowano synagogę murowaną. Zezwolenie na jej budowę wydał biskup przemyski Wawrzyniec Goślicki, który zastrzegł... "by bóżnica nie była wystawna albo jakiem wyniosłym budowaniem wymurowana, aby wysokość murów od ziemi zwierzchowej z ulicy nie była wyższa jeno łokci dwadzieścia". Synagoga usytuowana była wewnątrz miasta, tuż przy murach obronnych, które biegły wzdłuż dzisiejszej ulicy Jagiellońskiej.Pierwotnie jej jednym pomieszczeniem była sala o wymiarach 18x12 m.,przeznaczona dla męzczyzn. Na środku sali stała bima otoczona czterema kolumnami zwieńczonymi "korynckimi" głowicami, które spełniały rolę architektonicznych podpór. Z czasem główna bryła świątyni została obudowana w sposób przypadkowy szeregiem przybudówek o różnym przeznaczeniu. Mieściły się w nich: jesziwa, sala do studiowania Tory, dwie sale modlitwy i siedziba minianu krawców. W latach 1910-1914 synagoga została odrestaurowana pod kierunkiem architekta Tadeusza Mokłowskiego. Wtedy budynek zwieńczono grzebieniową attyką.
W 1934 roku wpisano synagogę do rejestru zabytków województwa lwowskiego.
       W czasie drugiej wojny światowej synagoga została uszkodzona podczs walk, a następnie zniszczona przez Niemców, którzy wysadzili bimę. W 1956 roku ruiny synagogi, pomimo sprzeciwu konserwatora, na polecenie ówczesnych władz zostały rozebrane.



SYNAGOGA NA ZASANIU



       W drugiej połowie XIX wieku na Zasaniu nastąpił wzrost liczby żydowskich mieszkańców i w zwązku z tym zaistniała konieczność budowy synagogi dla tej dzielnicy.  W 1859 roku budowa była już prawie na ukończeniu, kiedy wydarzyła się katastrofa budowlana, zawaliła się jedna ze ścian, co opóźniło oddanie obiektu.
       Budowę nadzorowało Towarzystwo Izraelickiej Świątyni Zasańskiej, które następnie administrowało synagogą aż do wojny. Podczas wojny okupant urządził w synagodze elektrownię, a po wyzwoleniu przez dłuższy okres mieściły się tam garaże miejskich autobusów i transportu sanitarnego. Obecnie budynek byłej synagogi stoi nieużywany.