Tymon Terlecki

Pęknięte ogniwo

            6 listopada br. zmarł w Oksfordzie profesor Tymon Terlecki, wybitny historyk literatury, teatrolog, eseista, krytyk, tłumacz i edytor; autor kilkudziesięciu książek. Był rodowitym przemyślaninem, ale nad Sanem rzadko wspominano jego imię.

            Urodził się 10 sierpnia 1905 roku w Przemyślu. W mieście tym spędził dzieciństwo. Później przeniósł się do Lwowa, gdzie zdał maturę, a następnie studiował polonistykę i historię sztuki na tamtejszym uniwersytecie. Doktoryzował się w 1932 roku u prof. Juliusza Kleinera.

            Dość wcześnie największą jego pasją stał się teatr. Terlecki zamieszczał recenzje teatralne w prasie lwowskiej, a po przeniesieniu do Warszawy był stałym recenzentem takich pism, jak „Pion”, „Teatr” czy „Scena Polska”. Pracował też jako wykładowca w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, a w 1939 roku został członkiem – korespondentem Komisji Historii Literatury Polskiej Akademii Umiejętności.

            Wybuch II wojny zastał go w Paryżu. Wstąpił do utworzonej we Francji Armii Polskiej. W listopadzie 1939 roku założył tygodnik „Polska Walcząca”, który redagował (najpierw w Paryżu, a potem w Londynie) do 1947 roku.

            Po zakończeniu wojny nie wrócił do Polski. Osiedlił się w Londynie, gdzie prowadził bardzo aktywną działalność w środowisku emigracji polskiej. Przez kilka lat był przewodniczącym Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, a także członkiem wielu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych. Swoje prace publikował głównie w paryskiej „Kulturze” i londyńskich „Wiadomościach”.

            Tymon Terlecki Był inicjatorem i redaktorem fundamentalnych opracowań. W 1945 roku ukazało się w Glasgow dwutygodniowe wydawnictwo – „Straty kultury polskiej 1939 – 1945”. Opracował też dwutomową „Literaturę polską na obczyźnie 1940 – 1960”, do dziś stanowiącą podstawowe źródło wiedzy o pisarzach emigracyjnych.

            Biografia twórczości Terleckiego to kilkadziesiąt książek, liczne opracowania i wydania krytyczne pisarzy polskich i zagranicznych, setki publikacji prasowych. W latach 1964 – 1978 przebywał w Stanach Zjednoczonych, wykładając historię literatury polskiej i teatrologię na uniwersytecie w Chicago. Po powrocie do Londynu kontynuował pracę literacką i naukową. Na początku lat osiemdziesiątych został prezesem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Był m. in. stałym współpracownikiem wydawnictwa „Encyklopedia Britannica”. Otrzymał wiele prestiżowych nagród, m. in. Fundacji Alfreda Jurzykowskiego, a pod koniec życia również nagród krajowych (m. in. w 1990 tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego).

            Przez długie powojenne dziesięciolecia dorobek Terleckiego był w kraju prawie nieznany. Dopiero w połowie lat osiemdziesiątych zaczęto publikować jego prace, głównie w specjalistycznych periodykach. Dotychczas ukazała się jednak w Polsce znikoma część jego bogatego dorobku.

            Jak napisał jeden z publicystów, wraz ze śmiercią Tymona Terleckiego, pękło ogniwo łączące polski teatr z końca XX wieku z epoką Leona Schillera. Był bowiem Terlecki ostatnim żyjącym profesorem przedwojennego Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej, pierwszej polskiej uczelni kształcącej aktorów i reżyserów. Znał osobiście wszystkie teatralne sławy tamtej epoki; Schillera, Osterwę, Szyfmana, Horzycę. Jego wykładów słuchali m. in. Nina Andrycz, Irena Kwiatkowska, Erwin Axer (też z Przemyśla), Aleksander Bardini czy Edward Dziewoński. Większość jego przedwojennych uczniów już nie żyje, ale ci, którzy pozostali, zapewne wspominają go ciepło i życzliwie.

Z[dzisław] S[zeliga] [Pogranicze 2000, nr 46,